Ոչ Թե վերհուշ, Այլ Պատասխա­նատվություն

Համա­կարգի ուժը գալիս է ոչ թե նրա ճշմարտությունից, այլ նրա­նից, որ բոլո­րը պատրաստ են ձևացնել, թե այն ճշմա­րիտ է։ Իսկ նրա փխրունությունն էլ գալիս է նույն տեղից։ Երբ նույնիսկ մեկ մարդ դադա­րում է խաղալ այդ դերը, երբ կանա­չե­ղեն վաճա­ռո­ղը հանում է ցուցա­նա­կը, պատրանքը սկսում է ճաքել։

Մարկ Քարնի

Մեր Խոսքը՝

Այս ելույթը ժամա­նա­կա­կից միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի խորքա­յին ճգնա­ժա­մի մասին է։ Այն խոսում է մի աշխարհի մասին, որտեղ կանոննե­րի վրա հիմնված կարգը աստի­ճա­նա­բար զիջում է տեղը մեծ տերություննե­րի մերկ մրցակցությա­նը, իսկ ինտեգրումը, որը երկար տարի­ներ ներկա­յացվում էր որպես փոխա­դարձ բարգա­վաճման աղբյուր, աստի­ճա­նա­բար վերածվում է ճնշման և ենթարկեցման գործի­քի։ Ելույթը հարց է բարձրացնում հնա­զանդության և հարմա­րա­վետ լռության գնի մասին ու պնդում է, որ միջին տերություննե­րը կանգնած են ընտրության առաջ՝ շարունա­կել ապրել ձևա­կա­նություննե­րի մեջ, թե համարձակվել ընդունել իրա­կա­նությունը և կառուցել նոր, ավե­լի ազնիվ ու դիմա­կա­յուն համա­գործակցություն։ Սա կոչ է ոչ թե վերհուշի, այլ պատասխա­նատվության, ուժի և համա­տեղ գործո­ղության։

Մեր Ուղին

Ստորև ներկա­յացնում ենք Կանա­դա­յի վարչա­պետ, տնտե­սա­գետ Մարկ Քարնիի՝ Դավո­սում ելույթի հայե­րեն թարգմա­նությունը.

Կանա­դա­կան իրա­կա­նությունը բավա­կա­նին դաժան է։ Մասնա­վո­րա­պես՝ եթե նայենք Կանա­դա­յի զարգացման ուղուն, ամեն օր մեզ հիշեցվում է, որ ապրում ենք մեծ տերություննե­րի մրցակցության դարաշրջա­նում, որ կանոննե­րի վրա հիմնված միջազգա­յին կարգը մարում է, և որ ուժե­ղը կարող է անել այն, ինչ ցանկա­նում է, իսկ թույլը պետք է տանի այն, ինչի դատա­պարտված է։ Այս՝ Թուկի­դի­դե­սին վերագրվող աֆո­րիզմը ներկա­յացվում է որպես անխուսա­փե­լի ճշմարտություն, որպես միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի բնա­կան տրա­մա­բա­նության վերա­կանգնում։

Եվ այս տրա­մա­բա­նության առջև կանգնած՝ երկրնե­րը հաճախ ընտրում են «համա­կերպվե­լու» ճանա­պարհը՝ հույս ունե­նա­լով, որ հնա­զանդությունըկգնի անվտանգություն։ Բայց դա չի աշխա­տում։

1978 թվա­կա­նին չեխ այլա­խոհ, հետա­գա­յում՝ Չեխիա­յի նախա­գահ Վացլավ Հավե­լը, գրել է «Անզորնե­րի ուժը» հայտնի էսսեն։ Այնտեղ նա տալի­սէ պարզ հարց․ ինչպե՞ս էր կոմունիստա­կան համա­կարգը պահպանվում։ Նրա պատասխա­նը սկսվում է մի կանա­չե­ղեն վաճա­ռո­ղի օրի­նա­կից։ Ամեն առա­վոտ նա խանութի պատուհա­նում փակցնում է մի ցուցա­նակ՝ «Բոլոր երկրնե­րի աշխա­տա­վորներ, միացե՛ք»։ Նա դրան չի հավա­տում, ոչ ոք չի հավա­տում, բայց փակցնում է՝ խնդիրնե­րից խուսա­փե­լու, հնա­զանդություն ցուցադրե­լու, «համա­կերպվե­լու» համար։ Եվ քանի որ ամեն փողո­ցի ամեն խանութում նույնն է տեղի ունե­նում, համա­կարգը պահպանվում է ոչ միայն բռնության, այլ սովո­րա­կան մարդկանց մասնակցության շնորհիվ այն ծեսե­րին, որոնց կեղծ լինե­լը նրանք ներքուստ գիտեն։

Հավե­լը սա անվա­նեց «ապրել ստի մեջ»։Համակարգի ուժը գալիս է ոչ թե նրա ճշմարտությունից, այլ նրա­նից, որ բոլո­րը պատրաստեն ձևացնել, թե այն ճշմա­րիտ է։ Իսկ նրա փխրունությունն էլ գալիս է նույն տեղից։ Երբ նույնիսկ մեկ մարդ դադա­րում է խաղալ այդ դերը, երբ կանա­չե­ղեն վաճա­ռո­ղը հանում է ցուցա­նա­կը, պատրանքը սկսում է ճաքել։

Ընկերնե՛ր, ժամա­նակն է, որ ընկե­րություններն ու երկրնե­րը նույնպես հանեն իրենց ցուցա­նակնե­րը։

Տասնամյակներ շարունակ Կանա­դա­յի նման երկրնե­րը բարգա­վա­ճում էին այն բանի շնորհիվ, ինչ մենք կոչում էինք կանոննե­րի վրա հիմնված միջազգա­յին կարգ։ Մենք միա­ցանք նրա ինստի­տուտնե­րին, գովա­բա­նե­ցինք նրա սկզբունքնե­րը, օգտվե­ցինք նրա կանխա­տե­սե­լիությունից և դրա պաշտպա­նությամբ կարո­ղա­ցանք վարել արժե­քա­հեն արտա­քին քաղա­քա­կա­նություն։ Մենք գիտեինք, որ այս պատմությունը մասամբ կեղծ է․ ուժեղնե­րը հաճախ ազատվում են կանոննե­րից, առևտրի կանոննե­րը կիրառվում են անհա­վա­սար, իսկ միջազգա­յին իրա­վունքը տարբեր խստությամբ է կիրառվում՝ կախված մեղադրյա­լի կամ զոհի ինքնությունից։ Բայց այս հորինվածքը օգտա­կար էր։

Ամե­րիկյան հեգե­մո­նիան, մասնա­վո­րա­պես, ապա­հո­վում էր հանրա­յին բարիքներ՝ բաց ծովա­յին ուղի­ներ, կայուն ֆինանսա­կան համա­կարգ, հավա­քա­կան անվտանգություն, վեճե­րի լուծման մեխա­նիզմներ։ Եվ մենք տեղադրե­ցինք ցուցա­նա­կը պատուհա­նում՝ մասնակցե­լով ծեսե­րին և հիմնա­կա­նում լռե­լով խոսքի ու իրա­կա­նության միջև եղած բացե­րի մասին։

Այս գործարքն այլևս չի աշխա­տում։

Պարզ ասեմ՝ մենք ապրում ենք ոչ թե անցման, այլ խզման շրջա­նում։ Վերջին երկու տասնամյակնե­րի ֆինանսա­կան, առողջա­պա­հա­կան, էներգե­տիկ ու աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ճգնա­ժա­մե­րը բացա­հայտել են ծայրա­հեղ գլո­բալ ինտեգրման ռիսկե­րը։ Իսկ այսօր մեծ տերություննե­րը ինտեգրումն օգտա­գործում են որպես զենք․ մաքսատուրքեր՝ճնշման համար, ֆինանսա­կան ենթա­կա­ռուցվածքներ՝ հարկադրանքի, մատա­կա­րարման շղթա­ներ՝ խոցե­լիություննե­րի շահարկման համար։

Դուք չեք կարող ապրել «փոխա­դարձ օգուտի» ստի մեջ, երբ ինտեգրումը դառնում է ձեր ենթարկեցման աղբյուրը։

Այն բազմա­կողմ հաստա­տություննե­րը, որոնց վրա հենվում էին միջին տերություննե­րը՝ ԱՀԿ‑ն, ՄԱԿ‑ը, ԿԿՀ‑ը, համա­տեղ խնդիրնե­րի լուծման ամբողջ ճարտա­րա­պե­տությունը, այսօր վտանգված են։ Արդյունքում շատ երկրներ գալիս են նույն եզրակացությանը․անհրաժեշտ է մեծացնել ռազմա­վա­րա­կան ինքնավարությունը՝էներգետիկայում, սննդի ապա­հովման, կարև­որ հանքանյութե­րի, ֆինանսնե­րի ու մատա­կա­րարման շղթա­նե­րի ոլորտնե­րում։

Երկի­րը, որը չի կարող կերակրել, վառե­լի­քով ապա­հո­վել կամ պաշտպա­նել իրեն, քիչ ընտրություն ունի, երբ կանոննե­րը նրան այլևս չեն պաշտպա­նում։ Այդ դեպքում դու պետք է պաշտպա­նես քեզ ինքդ։

Բայց եկեք պարզ տեսնենք՝ սա ուր է տանում։ Բերդե­րի աշխարհը լինե­լու է ավե­լի աղքատ, ավե­լի փխրուն և ավե­լի անկա­յուն։

Կա նաև մեկ այլ ճշմարտություն․ եթե մեծ տերություննե­րը հրա­ժարվում են անգամ կանոննե­րի ու արժեքնե­րի ձևա­կա­նությունից և անցնում են մերկ ուժի ու շահե­րի հետապնդմա­նը, ապա գործարքայնության օգուտնե­րը նույնպես կսպառվեն։ Հեգե­մոննե­րը չեն կարող անվերջ դրա­մայնացնել իրենց հարա­բե­րություննե­րը։ Դաշնա­կիցնե­րը կսկսեն դիվերսիֆի­կացնել, ապա­հո­վագրել իրենց, վերա­կանգնել ինքնիշխա­նությունը, որը երբեմն հիմնված էր կանոննե­րի վրա, իսկ այժմ ավե­լի ու ավե­լի հիմնվե­լու է ճնշմա­նը դիմա­կա­յե­լու կարո­ղության վրա։

Սա դասա­կան ռիսկե­րի կառա­վա­րում է։ Այն թանկ արժե, բայց այդ գինը կարե­լի է կիսել։ Համա­տեղ դիմա­կա­յունության ներդրումնե­րը ավե­լի էժան են, քան երբ բոլո­րը կառուցում են իրենց սեփա­կան բերդե­րը։ Համա­տեղ ստանդարտնե­րը նվա­զեցնում են մասնատվա­ծությունը։

Եվ հարցը միջին տերություննե­րի համար, ինչպի­սին Կանա­դան է, ոչ թե այն է՝ հարմարվե՞լ նոր իրա­կա­նությա­նը, այլ ինչպես։ Կառուցե՞լ ավե­լի բարձր պատեր, թե՞ փորձել ավե­լի հավակնոտ բան։

Կանա­դան առա­ջիննե­րից էր, որ զգաց արթնացման զանգը և արմա­տա­պես փոխեց իր ռազմա­վա­րա­կան դիրքա­վո­րումը։ Մենք գիտենք, որ հին հարմա­րա­վետ ենթադրություննե­րը՝ թե աշխարհագրությունը և դաշինքնե­րը ինքնա­բե­րա­բար ապա­հո­վում են անվտանգություն ու բարգա­վա­ճում, այլևս ուժ չունեն։

Մեր նոր մոտե­ցումը հիմնված է այն բանի վրա, ինչ Ֆինլանդիա­յի նախա­գահ Ալեքսանդր Ստուբը կոչում է «արժե­քա­հեն ռեա­լիզմ»․ լինել և՛ սկզբունքա­յին, և՛ պրագմա­տիկ։

Սկզբունքա­յին՝ ինքնիշխա­նության, տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության, ուժի կիրառման արգելքի և մարդու իրա­վունքնե­րի նկատմամբ, և պրագմա­տիկ՝ հասկա­նա­լով, որ առա­ջընթա­ցը հաճախ աստի­ճա­նա­կան է, որ շահե­րը տարբեր են, և ոչ բոլոր գործընկերներն են կիսում մեր արժեքնե­րը։

Մենք աշխարհին նայում ենք բաց աչքե­րով՝ աշխա­տե­լով նրա հետ այնպի­սին, ինչպի­սին կա, ոչ թե սպա­սե­լով այն աշխարհին, որը կցանկա­նա­յինք ունե­նալ։

Մենք հանում ենք ցուցա­նա­կը պատուհա­նից։ Մենք գիտենք, որ հին կարգը չի վերա­դառնա­լու։ Չպետք է սգանք այն․ վերհուշը ռազմա­վա­րություն չէ։ Բայց մենք հավա­տում ենք, որ ճեղքից կարող ենք կառուցել մի բան ավե­լի մեծ, ավե­լի ուժեղ և ավե­լի արդար։

Սա է միջին տերություննե­րի խնդի­րը։ Ուժեղներն ունեն իրենց ուժը։ Մենք էլ ունենք մերը՝ իրա­կա­նությունը կոչե­լու, մեր ներքին ուժը կառուցե­լու և միա­սին գործե­լու կարո­ղությունը։

Սա է Կանա­դա­յի ճանա­պարհը։ Մենք ընտրում ենք այն բաց ու վստահ։ Եվ այս ճանա­պարհը բաց է յուրա­քանչյուր երկրի համար, որը պատրաստ է քայլել մեզ հետ։

Շնորհա­կա­լություն։

Տեսանյութն  ամբողջությամբ՝