Իրան-ԱՄՆ Պատե­րազմի Մասին

ԱՄՆ‑ի կողմից հնա­րա­վոր սահմա­նա­փակ ցամա­քա­յին գործո­ղություննե­րը, օրի­նակ՝ կղզի­նե­րի վերահսկո­ղությունը վերցնե­լու նպա­տա­կով, կարող են հանգեցնել Իրա­նի կողմից ավե­լի լայն ասի­մետրիկ պատասխաննե­րի։ Այդ պատասխաննե­րը կարող են ներա­ռել ինչպես տարա­ծաշրջա­նա­յին ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի թիրա­խա­վո­րում, այնպես էլ ավե­լի գլո­բալ բնույթի գործո­ղություններ։ 

Դավիթ  Հակոբյան

1inTV‑ն զրուցել է դիվա­նա­գետ, միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի մասնա­գետ Դավիթ Հակոբյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է 2026 թվա­կա­նի մարտին Իրա­նի շուրջ ծավալված ենթադրյալ տարա­ծաշրջա­նա­յին պատե­րազմը և դրա աշխարհա­քա­ղա­քա­կան հետև­անքնե­րը: Զրուցա­կիցնե­րը վերլուծում են Իսրա­յել-ԱՄՆ կոա­լի­ցիա­յի ռազմա­կան գործո­ղություննե­րը, Իրա­նի ներքին ապա­կա­յունացման հնա­րա­վոր սցե­նարնե­րը և Հորմուզի նեղուցի փակման ազդե­ցությունը համաշխարհա­յին տնտե­սության վրա: Առանցքա­յին թեմա­նե­րից է Հայաստա­նի դիրքա­վո­րումը որպես չեզոք հարթակ, որը կարող է դառնալ անվտանգության կղզյակ և կապի­տա­լի ներհոսքի կենտրոն՝ օգտա­գործե­լով իր յուրա­հա­տուկ հարա­բե­րություննե­րը հակա­մարտող կողմե­րի հետ: Զրույցի վերջում շեշտվում է Մերձա­վոր Արև­ելքի հայության հայրե­նա­դարձության կարև­ո­րությունը, ինչը դիտարկվում է որպես Հայաստա­նի ժողովրդագրա­կան և տնտե­սա­կան հզո­րացման բացա­ռիկ հնա­րա­վո­րություն՝ նմա­նեցնե­լով այն Իսրա­յե­լի պետա­կա­նա­շի­նության փորձին:

Դավիթ Հակոբյա­նը նշեց, որ Իրա­նի շուրջ ստեղծված իրա­վի­ճա­կը պետք է դիտարկել միա­ժա­մա­նակ մի քանի հարթություննե­րով։ Նրա խոսքով՝ Իրա­նում նախկի­նում ձևա­վորված քաղա­քա­ցիա­կան ակտի­վության ալի­քը, որը կարող էր հանգեցնել կտրուկ փոփո­խություննե­րի, ժամա­նա­կին չստա­ցավ արտա­քին աջակցություն, ինչի հետև­անքով մարեց։ Նա կարծում է, որ այժմ լայնա­ծա­վալ ժողովրդա­կան նոր ալի­քի հավա­նա­կա­նությունը փոքր է, քանի որ բնակչությունը տեսել է ուժա­յին ճնշման հետև­անքնե­րը և հիասթափվել արտա­քին խոստումնե­րից։

Հակոբյա­նը դիտարկում է, որ արտա­քին ռազմա­կան հարվածնե­րը հակա­ռակ ազդե­ցությունն են ունե­նում՝ ուժե­ղացնե­լով ազգա­յին համախմբումը։ Նրա խոսքով՝ հատկա­պես քաղա­քա­ցիա­կան զոհե­րի դեպքե­րը նպաստում են նացիո­նա­լիզմի աճին, և դա կարող է երկա­րա­ժամկետ դիմադրության հիմք դառնալ։ Նա ընդգծում է, որ Իրա­նի իշխա­նություննե­րը չունեն համարժեք սիմետրիկ պատասխան ռազմա­կան առումով, սակայն ունեն ներքին վերահսկո­ղության և ճնշման գործիքներ, որոնք արդեն կիրառվել են։ Նման իրա­վի­ճակնե­րում հաճախ գործում է «հիդրա­յի էֆեկտը», երբ ղեկա­վա­րության վերա­ցումը չի բերում համա­կարգի փլուզման, այլ հակա­ռա­կը՝ առա­ջացնում է նոր կենտրոննե­րի ձևա­վո­րում։ Նա հիշեցնում է, որ նման փորձը եղել է Աֆղանստա­նում, որտեղ երկար տարի­նե­րի ընթացքում առաջնորդնե­րի ոչնչա­ցումը չի հանգեցրել համա­կարգի կործանմա­նը։

Հակոբյա­նը կարծում է, որ ժամա­նա­կի գործո­նը կարող է աշխա­տել Իրա­նի օգտին, քանի որ ամե­րիկյան ներգրավվա­ծությունը, ըստ նրա, չունի լայն միջազգա­յին աջակցություն և ամե­րիկյան հասա­րա­կության ներսում էլ լիարժեք կոնսենսուս չկա։ Նա նշում է, որ նման պայմաննե­րում երկա­րատև պատե­րազմը դժվար է պահպա­նել քաղա­քա­կան առումով։  Նա անդրա­դառնում է նաև Հորմուզի նեղուցի հարցին՝ ընդգծե­լով, որ Իրա­նը կարո­ղա­նում է ոչ թե ամբողջությամբ փակել այն, այլ դարձնել բարձր ռիսկա­յին գոտի՝ ազդե­լով նավթի համաշխարհա­յին գնե­րի վրա։ Նրա գնա­հատմամբ՝ նավթի գնի կտրուկ աճը կարող է լուրջ տնտե­սա­կան հետև­անքներ ունե­նալ համաշխարհա­յին մակարդա­կում։

Դավիթ Հակոբյա­նը նաև նշում է, որ ԱՄՆ‑ի կողմից հնա­րա­վոր սահմա­նա­փակ ցամա­քա­յին գործո­ղություննե­րը, օրի­նակ՝ կղզի­նե­րի վերահսկո­ղությունը վերցնե­լու նպա­տա­կով, կարող են հանգեցնել Իրա­նի կողմից ավե­լի լայն ասի­մետրիկ պատասխաննե­րի։ Նրա խոսքով՝ այդ պատասխաննե­րը կարող են ներա­ռել ինչպես տարա­ծաշրջա­նա­յին ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի թիրա­խա­վո­րում, այնպես էլ ավե­լի գլո­բալ բնույթի գործո­ղություններ։ Տարա­ծաշրջա­նը արդեն մտնում է լայնա­մասշտաբ ապա­կա­յունացման փուլ, որտեղ ներգրավված են բազմա­թիվ դերա­կա­տարներ՝ ներառյալ Իրա­քը, Սիրիան և Լիբա­նա­նը։ Նա նշում է, որ հատկա­պես շիա համայնքնե­րի գործո­նը կարող է նպաստել Իրա­նի ազդե­ցության պահպանմա­նը և ընդլայնմա­նը տարբեր երկրնե­րում։ Ուժի միջո­ցով խնդիրնե­րի լուծումը Մերձա­վոր Արև­ելքում սահմա­նա­փակ արդյունա­վե­տություն ունի։ Նա օրի­նակ է բերում Գազա­յի և Լիբա­նա­նի իրա­վի­ճակնե­րը՝ նշե­լով, որ նույնիսկ փոքր տարածքնե­րում լիարժեք վերահսկո­ղություն հաստա­տե­լը դժվար է, առա­վել ևս Իրա­նի նման մեծ և բազմա­շերտ պետության դեպքում։

Դավիթ Հակոբյա­նը առանձնացնում է երեք հիմնա­կան սցե­նար։ Առա­ջի­նը՝ ռեժի­մի փոփո­խություն, որը նա ներկա­յում քիչ հավա­նա­կան է համա­րում։ Երկրորդը՝ սահմա­նա­փակ ռազմա­կան հաջո­ղություններ, որոնք չեն բերում համա­կարգա­յին փոփո­խության, բայց խորացնում են հակա­մարտությունը։ Երրորդը՝ պետա­կա­նության մասնա­տում կամ «սոմա­լի­զա­ցիա», որը նա դիտարկում է որպես առա­վել վտանգա­վոր տարբե­րակ՝ հնա­րա­վոր քաո­սով և տարբեր ուժե­րի բախումնե­րով։  Հատկա­պես երրորդ սցե­նա­րը կարող է հանգեցնել նոր ծայրա­հե­ղա­կան ուժե­րի առա­ջացման, ինչը լուրջ սպառնա­լիք կլի­նի տարա­ծաշրջա­նի, այդ թվում՝ Հայաստա­նի համար։ Նա հիշեցնում է Իրա­քի փորձը, որտեղ պետա­կա­նության թուլա­ցումը հանգեցրեց «Իսլա­մա­կան պետության» ձևա­վորմա­նը։

Հակոբյա­նը կարծում է, որ նույնիսկ սահմա­նա­փակ ռազմա­կան միջամտության դեպքում Իրա­նը կարող է անցնել ավե­լի կոշտ ասի­մետրիկ գործո­ղություննե­րի՝ հարվա­ծե­լով տնտե­սա­կան և քաղա­քա­ցիա­կան ենթա­կա­ռուցվածքնե­րին տարբեր երկրնե­րում։ Նա ընդգծում է, որ նման սպառնա­լիքնե­րի դեմ պայքա­րը շատ ավե­լի բարդ է, քան դասա­կան ռազմա­կան հակա­մարտություննե­րը։ Դիվա­նա­գե­տը նաև անդրա­դառնում է ծոցի երկրնե­րի իրա­վի­ճա­կին՝ նշե­լով, որ դրանք, ունե­նա­լով ամե­րիկյան ռազմա­բա­զա­ներ, իրա­կա­նում դառնում են թիրախներ։ Նա դիտարկում է, որ տարա­ծաշրջա­նի նախկին «անվտանգ հանգրվա­նի» իմի­ջը խարխլվում է, և դա կարող է երկա­րա­ժամկետ տնտե­սա­կան հետև­անքներ ունե­նալ։

Դավիթ Հակոբյա­նը Հայաստա­նի համար կարև­ո­րում է չեզոք և ճկուն դիրքա­վո­րումը։ Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նը կարող է դառնալ յուրա­տե­սակ հարթակ տարբեր հակա­դիր ուժե­րի ներկա­յա­ցուցիչնե­րի շփման համար՝ պահպա­նե­լով հարա­բե­րություննե­րը բոլոր կողմե­րի հետ։ Տարա­ծաշրջա­նա­յին ճգնա­ժա­մը կարող է ստեղծել ոչ միայն ռիսկեր, այլև հնա­րա­վո­րություններ՝ կապի­տա­լի ներհոսքի և տնտե­սա­կան ակտի­վության տեսանկյունից։ Հակոբյա­նը կարծում է, որ ճիշտ քաղա­քա­կա­նության դեպքում Հայաստա­նը կարող է ներգրա­վել ինչպես ներդրումներ, այնպես էլ մարդկա­յին կապի­տալ։

Փորձա­գետ Դավիթ Հակոբյա­նը կարև­ո­րում է նաև Մերձա­վոր Արև­ելքի հայկա­կան համայնքնե­րի հնա­րա­վոր տեղա­փո­խությունը Հայաստան։ Նա նշում է, որ տարա­ծաշրջա­նի անկա­յունության պայմաննե­րում Հայաստա­նը դառնում է առա­վել անվտանգ և բնա­կան ընտրություն հայե­րի համար։Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նի զարգացման համար անհրա­ժեշտ է ոչ միայն տնտե­սա­կան աճ, այլ նաև բնակչության աճ և որակյալ մարդկա­յին ռեսուրսնե­րի ներգրա­վում։ Նա օրի­նակ է բերում Իսրա­յե­լին՝ ընդգծե­լով, որ ներգաղթը կարող է դառնալ զարգացման կարև­որ շարժիչ ուժ։

Իրա­նի շուրջ զարգա­ցումնե­րը դեռ երկար ժամա­նակ կմնան անկա­յուն և վտանգա­վոր, և այդ պայմաննե­րում կարև­որ է, որ Հայաստա­նը կարո­ղա­նա արագ հարմարվել, օգտա­գործել հնա­րա­վո­րություննե­րը և նվա­զեցնել ռիսկե­րը։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝