Հայաստա­նը ՌԴ-ին Որպես Դաշնա­կից Պետք Չի Եղել

Բաքվի կողմից երկու անգամ առա­ջարկվել է բանակցել ռեինտեգրա­ցիա­յի հարցե­րով, սակայն Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի արտգործնա­խա­րա­րությունը հրա­պա­րա­կայնո­րեն մերժել է դրանք։ Դրա­նից հետո արդեն ակնհայտ էր, որ հայ բնակչության հետա­գա կենսա­գործունեությունը այդ տարածքում գործնա­կա­նում անհնար է դառնում։

Վահրամ Աթա­նեսյան

1inTV‑ն զրուցել է Արցա­խի նախկին պատգա­մա­վոր Վահրամ Աթա­նեսյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է հայ-ադրբե­ջա­նա­կան հարա­բե­րություննե­րի բարդ դինա­մի­կան և Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հակա­մարտության հետպա­տե­րազմյան հետև­անքնե­րը՝ հիմնվե­լով պատմա­կան փաստե­րի ու դիվա­նա­գի­տա­կան բացթո­ղումնե­րի վրա։ Հիմնա­կան շեշտադրումն արվում է այն գաղա­փա­րի վրա, որ Արցա­խի նախկին քաղա­քա­կան վերնա­խա­վի կողմից փոխզի­ջումա­յին տարբե­րակնե­րի մերժումը և միջազգա­յին հանրության իրա­կան դիրքո­րո­շումն անտե­սե­լը հանգեցրին ներկա­յիս ծանր իրա­վի­ճա­կին։ Աթա­նեսյա­նը քննա­դա­տում է Ռուսաստա­նի երկա­կի դերա­կա­տա­րությունը՝ պնդե­լով, որ Մոսկվան հաճախ գործել է սեփա­կան շահե­րից ելնե­լով և չի եղել Հայաստա­նի անվտանգության հուսա­լի երաշխա­վո­րը։ Աթա­նեսյա­նը որդեգրել պրագմա­տիկ քաղա­քա­կա­նություն, որը հաշվի է նստում տարա­ծաշրջա­նա­յին նոր իրո­ղություննե­րի և Հայաստա­նի ինքնիշխա­նության պահպանման հրա­մա­յա­կա­նի հետ։

Վահրամ Աթա­նեսյա­նը նշեց, որ 44-օրյա պատե­րազմի հետև­անքնե­րից հետո այն, ինչ նախաստո­րագրվել է Վաշինգտո­նում, առա­վե­լա­գույնն է, որ հայկա­կան դիվա­նա­գի­տությունը կարող էր ապահովել․ըստնրա՝ այստեղ այլ կարծիք լինել չի կարող։ Նադի­տարկում է, որ հնա­րա­վոր էր Ադրբե­ջա­նի­տա­րածքա­յին ամբողջա­կա­նության շրջա­նա­կում Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում որո­շա­կի թվով հայ բնակչություն պահպա­նել, սակայն այդ հնա­րա­վո­րությունը 2022–2023 թվա­կաննե­րին մերժվել է Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի քաղա­քա­կան ղեկա­վա­րության կողմից։

Աթա­նեսյա­նը պարզա­բա­նեց, որ այդ ժամա­նա­կա­հատվա­ծում Բաքվի կողմից երկու անգամ առա­ջարկվել է բանակցել ռեինտեգրա­ցիա­յի հարցե­րով, սակայն Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի արտգործնա­խա­րա­րությունը հրա­պա­րա­կայնո­րեն մերժել է դրանք։ Նրա խոսքով՝ դրա­նից հետո արդեն ակնհայտ էր, որ հայ բնակչության հետա­գա կենսա­գործունեությունը այդ տարածքում գործնա­կա­նում անհնար է դառնում։

Նա հիշեցրեց, որ 2022 թվա­կա­նի ապրի­լին Նիկոլ Փաշինյա­նը հայտա­րա­րել էր Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի կարգա­վի­ճա­կի նշա­ձո­ղը իջեցնե­լու անհրա­ժեշտության մասին, որպեսզի հնա­րա­վոր լինի միջազգա­յին կոնսենսուսի հասնել։ Սակայն մեկ շաբաթ անց Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի Ազգա­յին ժողո­վը հայտա­րա­րեց, որ Հայաստա­նը իրա­վունք չունի բանակցել այդ հարցով, և ընդգծեց, որ Արցա­խը չի լինե­լու Ադրբե­ջա­նի կազմում։ Աթա­նեսյա­նը կարծում է, որ այդ որոշմամբ փաստա­ցի փակվեց միջազգա­յին միջնորդությամբ բանակցություննե­րի հնա­րա­վո­րությունը։

Վահրամ Աթա­նեսյա­նը նաև նշեց, որ Միացյալ Նահանգնե­րի պետքարտուղարն անգամ հորդո­րել էր գնալ բանակցություննե­րի, սակայն այդ կոչը ևս մերժվել էր։ Նրա դիտարկմամբ՝ սա ուժեղ փաստարկ էր Ադրբե­ջա­նի համար միջազգա­յին հարթակնե­րում ներկա­յացնե­լու հայկա­կան կողմին որպես ապա­կա­ռուցո­ղա­կան։

Խոսե­լով Եվլա­խի հանդիպման մասին՝ Աթա­նեսյա­նը շեշտեց, որ դա իրա­կան բանակցություն չէր․ նրա­խոսքով՝ այն տեղի է ունե­ցել արդենկա­պի­տուլյա­ցիա­յից հետո և ունե­ցել է բացա­ռա­պեսհումա­նի­տար բնույթ՝ կապված զոհվածնե­րի­մարմիննե­րի տարհանման և բնակչությանդուրսբերման կազմա­կերպման հետ։

Ռուսաստա­նի դերա­կա­տա­րության մասին խոսե­լիս՝ Աթա­նեսյա­նը նշեց, որ այն ակնհայտ է։ Նա հիշեցրեց 2022 թվա­կա­նի փետրվա­րի 22-ին ստո­րագրված ռուս-ադրբե­ջա­նա­կան ռազմա­վա­րա­կան համա­գործակցության փաստա­թուղթը և դրան հաջորդած իրա­դարձություննե­րը՝ ընդգծե­լով, որ նույն ժամա­նա­կա­հատվա­ծում ռուսա­կան խաղա­ղա­պահնե­րի պատասխա­նատվության գոտում ադրբե­ջա­նա­կան զորքե­րը առաջխա­ղա­ցում են ունե­ցել, մասնա­վո­րա­պես՝ Փառուխի և Քարագլուխի ուղղությամբ։

Նա ընդգծեց նաև, որ այդ բոլոր զարգա­ցումնե­րը տեղի են ունե­ցել մինչև Պրա­հա­յի հանդի­պումը և ուղեկցվել են Ադրբե­ջա­նի կողմից նոր ռազմա­կան գործո­ղություննե­րով, ինչպես նաև Հայաստա­նի սուվե­րեն տարածքի նկատմամբ հարձա­կումնե­րով, որոնց ՀԱՊԿ‑ը չի արձա­գանքել՝ պատճա­ռա­բա­նե­լով սահմաննե­րի չսահմանված լինե­լը։

Աթա­նեսյա­նը կարծում է, որ պնդումնե­րը, թե իշխա­նություննե­րը դիտա­վորյալ «հանձնե­ցին» Արցա­խը իշխա­նությունը պահե­լու համար, չեն համա­պա­տասխա­նում ոչ փաստե­րին, ոչ տրա­մա­բա­նությա­նը։ Նրա խոսքով՝ նման քայլը հակա­ռա­կը՝ մեծ ռիսկ է իշխա­նության համար։Միջազգային հանրությունը երբեք չի աջակցել Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի անկա­խությա­նը կամ Հայաստա­նի հետ միա­վորմա­նը, այլ միայն՝ այնտեղ բնակչության անվտանգության և ինքնա­վար կարգա­վի­ճա­կի ապա­հովմա­նը Ադրբե­ջա­նի կազմում։ Աթա­նեսյա­նը հիշեցրեց 1996 թվա­կա­նի Լիսա­բո­նի գագա­թա­ժո­ղո­վը, որտեղ ձևա­կերպվել էր բարձր ինքնա­վա­րության գաղա­փա­րը։

Խոսե­լով նախկին իշխա­նություննե­րի վարքագծի մասին՝ նա նշեց, որ նրանք խուսա­փում էին լուծումից՝ իշխա­նությունը կորցնե­լու վախից։ Աթա­նեսյա­նի ձևա­կերպմամբ՝ եթե ժամա­նա­կին ընդունվեր որո­շա­կի իրո­ղություն, ապա հետա­գա զարգա­ցումնե­րը կարող էին լինել ավե­լի մեղմ։Ռոբերտ Քոչարյա­նի համե­մա­տությա­նը անդրա­դառնա­լով՝ Աթա­նեսյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նի համե­մա­տումը Պաղեստի­նի հետ անընդունե­լի է։ Նրա կարծի­քով՝ Պաղեստի­նը լիարժեք պետություն չէ, և նման համե­մա­տությունը չի համա­պա­տասխա­նում Հայաստա­նի պետա­կա­նության իրա­կա­նությա­նը։ Ռուսաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի հարցում Աթա­նեսյա­նը կտրուկ նշեց, որ Հայաստա­նը երբեք իրա­կա­նում չիե­ղել Ռուսաստա­նի ֆորպոստ, քանի որՌուսաստա­նը տարա­ծաշրջա­նում չունի այնպի­սի­հա­կա­ռա­կորդներ, որոնց դեմ պայքա­րե­լու համա­րանհրա­ժեշտ լինի Հայաստա­նը որպես հենա­կետ։ Նանաև ընդգծեց, որ Ռուսաստա­նը չի կարողպա­տե­րազմել Թուրքիա­յի կամ Իրա­նի դեմ, հետև­ա­բար այդ տրա­մա­բա­նությունը անի­րա­տե­սա­կան է։

Աթա­նեսյա­նը հավե­լեց, որ Հայաստա­նի անվտանգա­յին համա­կարգում եղել են լուրջ կախվա­ծություններ Ռուսաստա­նից, այդ թվում՝ հակաօ­դա­յին պաշտպա­նության ոլորտում, ինչը, նրա գնա­հատմամբ, ունե­ցել է ծանր հետև­անքներ պատե­րազմի ընթացքում։ Նա նաև մտա­հո­գություն հայտնեց ռուս-ադրբե­ջա­նա­կան հարա­բե­րություննե­րի հնա­րա­վոր վերա­գործարկման վերա­բերյալ՝ նշե­լով, որ դա տեղի է ունե­նում Հայաստա­նի վարչա­պե­տի Մոսկվա այցից կարճ ժամա­նակ անց։ Աթա­նեսյա­նը կարծում է, որ տարա­ծաշրջա­նա­յին տրանսպորտա­յին նախագծե­րը, այդ թվում՝ Իրա­նի տարածքով հաղորդակցություննե­րի զարգա­ցումը, կարող են շրջանցել Հայաստա­նը և նվա­զեցնել նրա տնտե­սա­կան դերա­կա­տա­րությունը։

Վերջում Վահրամ Աթա­նեսյա­նը անդրա­դարձավ տարա­ծաշրջա­նա­յին լայն գործընթացնե­րին՝ ընդգծե­լով Թուրքիա­յի աճող դերա­կա­տա­րությունը և նրա ազդե­ցությունը Ադրբե­ջա­նի հաջո­ղություննե­րի վրա։ Նրա խոսքով՝ Թուրքիան է եղել այն ուժը, որը ապա­հո­վել է պատե­րազմի քաղա­քա­կան և ռազմա­վա­րա­կան հիմքը, և այդ հանգա­մանքը շարունա­կում է որո­շիչ դեր ունե­նալ տարա­ծաշրջա­նում։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝