Այսօր հասարակությունների առաջընթացը կախված է նրանից, թե որքանով են նրանք կարողանում ազատագրել մարդու ներուժը։ Ոէւժեղ պետությունը այն է, որտեղ յուրաքանչյուր մարդ գիտակցում է իր ուժը և կարողանում է այն ներդնել ընդհանուր համակարգում։
Աղասի Թադևոսյան
Լրատվական Ռադիոն զրուցել է մշակութային մարդաբան Աղասի Թադևոսյանի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է Հայաստանի անցումը ավտորիտար հարկադրանքից դեպի ներառական ժողովրդավարություն՝ շեշտադրելով ուժի ընկալման որակական փոփոխությունը։ Թադևոսյանը հակադրում է բռնության վրա հիմնված կենտրոնացված ուժը, որը կորզում է հանրային ռեսուրսները, ներառական ուժի հետ, որն ապահովում է անհատների ազատ գործունեությունն ու պետական ինստիտուտների հզորացումը։ Ըստ Թադևոսյանի, իրական պետական ուժը ոչ թե «ամուր բռունցքի» կամ անհատների հարստության մեջ է, այլ կայացած ինստիտուտների, որոնք ստեղծում են հավասար հնարավորություններ և խթանում մարդկային ներուժի իրացումը։
Աղասի Թադևոսյանը նշեց, որ եթե դիտարկենք հասարակության զարգացումը, ապա դեռ 2018-ից առաջ արդեն ձևավորվել էին գործընթացներ, որոնք առնչվում էին ուժի և բռնության ընկալման փոփոխությանը։ Նրա խոսքով՝ հատկապես 2008 թվականի մարտի 1‑ի իրադարձություններից հետո հասարակության ներսում ակտիվացան քննարկումները այն մասին, թե ինչ է ուժը և արդյոք այն նույնացնելի՞ է բռնության հետ։ Թադևոսյանը կարծում է, որ ագրեսիան միշտ չէ, որ բացահայտ դրսևորվում է, և ավտորիտար միջավայրերում հաճախ կարելի է տեսնել արտաքին հանդարտություն, որը իրականում պայմանավորված է ենթակայության ավանդույթով, ոչ թե իրական խաղաղությամբ։
Աղասի Թադևոսյանը դիտարկում է, որ նման համակարգերում բռնությունը միշտ չէ, որ կիրառվում է անմիջապես․ այն գործում է որպես պահեստային գործիք, մինչդեռ հասարակությունը կարգավորվում է ավանդույթներով, որոնք լեգիտիմացնում են անհավասարությունը։ Նա ընդգծում է, որ այդպիսի պայմաններում ստորադաս դիրքում գտնվող մարդը նույնիսկ տարօրինակ կհամարի, եթե հավասարության պահանջ ներկայացնի բարձր կարգավիճակ ունեցողի նկատմամբ, քանի որ դա ընկալվում է որպես նորմի խախտում։
Մարդաբանը նշում է, որ 2000-ականների վերջից Հայաստանում ձևավորվեց մի նոր երիտասարդական շերտ, որը ազատ էր մտածում և չէր կրում սովետական հիերարխիկ ենթակայության մշակույթը։ Նրա խոսքով՝ այս շերտը փոխեց հասարակական դիսկուրսը՝ թույլ տալով, որ գոյություն ունենան ոչ թե մեկ «ճշմարտություն», այլ բազմակարծություն։ Թադևոսյանը կարծում է, որ այս փոփոխությունը հանգեցրեց տարբեր ուժային կենտրոնների ձևավորմանը, որոնք սկսեցին հավասարակշռել միմյանց։
Աղասի Թադևոսյանը առանձնացնում է ուժի երկու հիմնական տեսակ։ Առաջինը՝ բռնության վրա հիմնված ուժն է, որը, նրա բնորոշմամբ, դեստրուկտիվ է, քանի որ ուժի կուտակումը մեկ կենտրոնում հանգեցնում է մյուսների թուլացման։ Նա նշում է, որ այս մոդելում ձևավորվում են կորզող էլիտաներ, որոնք պահպանում են իրենց դիրքը՝ սահմանափակելով մյուսների հնարավորությունները և ստիպելով նրանց գոյատևման տրամաբանության մեջ ապրել։
Թադևոսյանը կարծում է, որ երկրորդ տեսակի ուժը կառուցողական է․ այն միտված է մարդկանց ներուժի համախմբմանը և ընդհանուր խնդիրների լուծմանը։ Նա դիտարկում է, որ հասարակություններում հաճախ կա պահանջ «ուժեղ առաջնորդի» նկատմամբ, սակայն այստեղ սահմանը շատ նուրբ է․ դա կարող է վերածվել ոչ թե համագործակցության, այլ «ուժեղ ձեռքի» սպասման, որտեղ քաղաքացին դառնում է ենթակա, ոչ թե մասնակցող։
Աղասի Թադևոսյանը օրինակ է բերում Խորհրդային Միությունը՝ նշելով, որ այնտեղ իշխանությունը կենտրոնացած էր մեկ գաղափարական կառույցի՝ կուսակցության ձեռքում, որը հետագայում նույնացվեց մեկ անձի հետ։ Նրա դիտարկմամբ՝ նման համակարգերը հակասում են արդիականացման սկզբունքին, քանի որ խոչընդոտում են ուժի տարբեր կենտրոնների ձևավորմանը և մրցակցությանը։
Խոսելով ժամանակակից իրավիճակի մասին՝ Թադևոսյանը նշում է, որ Հայաստանում ներկայումս առկա է ուժի այս երկու տեսակների մրցակցություն։ Նա կարևորում է, որ հասարակության մի հատվածում ձևավորվում է «ուժեղի» դիսկուրս, որը հաճախ կապվում է անձերի, ոչ թե ինստիտուտների հետ։ Այս համատեքստում նա օրինակ է բերում Բիձինա Իվանիշվիլիին՝ նշելով, որ նման պատկերներում ուժը ներկայացվում է որպես անհատական ռեսուրս, ինչը, նրա կարծիքով, վտանգավոր է, քանի որ թուլացնում է ինստիտուտների դերը։
Թադևոսյանը հղում է անում նաև Տարոն Աճեմօղլուի գաղափարներին՝ նշելով, որ ուժեղ պետությունը այն չէ, որտեղ կան ուժեղ անհատներ, այլ այն, որտեղ ուժեղ են ինստիտուտները։ Նրա խոսքով՝ ներառական համակարգերում մարդիկ ունեն հնարավորություն մասնակցելու տնտեսական և սոցիալական գործընթացներին, ինչն էլ ապահովում է ընդհանուր զարգացում։
Աղասի Թադևոսյանը դիտարկում է, որ Հայաստանում տեղի ունեցող գործընթացները անցումային են։ Նա նշում է, որ նախկինում տնտեսական գործունեությունը հաճախ պայմանավորված էր կապերով և «ընտրովիության» սկզբունքով, մինչդեռ այժմ, ըստ նրա, այդ սահմանափակումները նվազել են։ Թադևոսյանի խոսքով՝ սա վկայում է ուժի բնույթի փոփոխության մասին՝ կորզողից դեպի ներառական։
Մարդաբանը նաև անդրադառնում է ավտորիտարիզմի պատմական արմատներին՝ նշելով, որ այն չի եղել մարդկության սկզբնական վիճակը։ Նրա կարծիքով՝ նախնական հասարակությունները եղել են ավելի հավասարական, իսկ ավտորիտար համակարգերը ձևավորվել են սեփականության և ավելացված արժեքի առաջացման հետ։ Թադևոսյանը շեշտում է, որ վերջին հազարամյակներում ձևավորված ավանդույթները խորապես ազդում են մարդկանց մտածողության վրա և դժվար են փոփոխվում։
Աղասի Թադևոսյանը կարծում է, որ այսօր հասարակությունների առաջընթացը կախված է նրանից, թե որքանով են նրանք կարողանում ազատագրել մարդու ներուժը։ Նրա համոզմամբ՝ ուժեղ պետությունը այն է, որտեղ յուրաքանչյուր մարդ գիտակցում է իր ուժը և կարողանում է այն ներդնել ընդհանուր համակարգում։ Նա ընդգծում է, որ այս դեպքում ուժեղանում են նաև պետական ինստիտուտները, քանի որ դրանք հենվում են հասարակության լայն մասնակցության վրա, ոչ թե մեկ կենտրոնի իշխանության։
Թադևոսյանը եզրափակում է, որ Հայաստանի համար կարևոր է զարգացնել ներառական քաղաքական ինստիտուտներ և պահպանել այն ուղղությունը, որը թույլ է տալիս հասարակությանը շարժվել առաջ։ Նրա կարծիքով՝ նույնիսկ եթե իդեալական վիճակին հասնելը դժվար է, կարևոր է ունենալ այդ ձգտումը և շարունակաբար զարգացնել այն։
Հարցազրույցն ամբողջությամբ‘