ՀՀ Զարգա­ցող Ռազմաարդյունա­բե­րությունը

Կարճա­ժամկետ հեռանկա­րում ավե­լի արագ արդյունք կարող է տալ արտա­սահմանյան պատրաստի տեխնո­լո­գիա­նե­րի ներմուծումն ու հավա­քումը, սակայն երկա­րա­ժամկետ առումով հայկա­կան մոտե­ցումը՝ շեշտը դնե­լով տեղա­կան մշա­կումնե­րի վրա, ավե­լի ճիշտ և հեռանկա­րա­յին է։ 

Արամ Ջիվանյան

Հայաստա­նի հանրա­յին ռադիոն զրուցել է ՀՀ ռազմարդյունա­բե­րության կոմի­տեի նախա­գահ Արամ Ջիվանյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում վերջինս ներկա­յացնում է  իր դիտարկումնե­րը ոլորտի արմա­տա­կան վերա­փո­խումնե­րի և զարգացման հեռանկարնե­րի վերա­բերյալ։ Զրույցի առանցքում պետա­կան բյուջեի զգա­լի աճն է, որն ուղղվում է թե՛ պատրաստի զինա­տե­սակնե­րի գնմա­նը, թե՛ գիտա­հե­տա­զո­տա­կան նորա­րա­րա­կան նախագծե­րին, որոնք ապա­հո­վում են տեղա­կան արտադրանքի երկնիշ տոկո­սա­յին մասնա­բա­ժի­նը սպա­ռա­զի­նության մեջ։ Ջիվանյա­նը շեշտում է միջազգա­յին տեխնո­լո­գիա­կան համա­գործակցության կարև­ո­րությունը՝ նշե­լով, որ Հայաստա­նը ձգտում է ոչ միայն զենք ներկրել, այլև իրա­կա­նացնել համա­տեղ մշա­կումներ և ներդնել կառա­վարման ավտո­մա­տացված համա­կարգեր։ Ոլորտի հիմնա­կան նպա­տակն է ստեղծել կայուն և երկա­րա­ժամկետ աճի մեխա­նիզմ, որտեղ ռազմարդյունա­բե­րությունը կհանդի­սա­նա գիտության զարգացման լոկո­մո­տիվ և կերաշխա­վո­րի բանա­կի տեխնո­լո­գիա­կան առա­ջընթա­ցը։

Արամ Ջիվանյան նշեց, որ ռազմարդյունա­բե­րության վրա ծախսվող բյուջեն պետք է բաժա­նել երկու տարբեր ուղղություննե­րի։ Նրա խոսքով՝ նախկի­նում ոլորտի բյուջեն հիմնա­կա­նում ասո­ցացվում էր միայն ռազմարդյունա­բե­րության կոմի­տեի ֆինանսա­վորման հետ, սակայն վերջին տարի­նե­րի ամե­նա­մեծ խթա­նը եղել է արդյունա­բե­րա­կան արտադրա­կան բյուջեն, որը 2022–2025 թվա­կաննե­րի համար կազմել է մոտ 170 միլիարդ դրամ։ Ջիվանյա­նը պարզա­բա­նեց, որ այդ գումարնե­րը ուղղվել են արդեն պատրաստի ռազմա­կան արտադրանքի ձեռքբերմա­նը՝ հայկա­կան արտադրության զինամթերք և այլ միջոցներ պաշտպա­նության նախա­րա­րությա­նը տրա­մադրե­լու նպա­տա­կով, մինչդեռ կոմի­տեի բյուջեն հիմնա­կա­նում ծառա­յում է նոր արտադրա­տե­սակնե­րի մշակմա­նը և գիտա­հե­տա­զո­տա­կան աշխա­տանքնե­րին։  

Ռազմարդյունա­բե­րության կոմի­տեի նախա­գա­հը դիտարկեց, որ գիտության և ռազմա­կան արտադրանքի բանակ մտնե­լու միջև երկար ճանա­պարհ կա։ Նա նշեց, որ հասա­րա­կության պահանջը՝ անմի­ջա­պես տեսնել ներդրված գումարնե­րի արդյունքը, հասկա­նա­լի է, սակայն գիտա­կան աշխա­տանքը այդպես չի գործում։ Ջիվանյա­նի խոսքով՝ տասը փորձից միայն մեկն է լիարժեք հաջողվում, և ռազմարդյունա­բե­րա­կան նախագծե­րում ևս մոտա­վո­րա­պես նույն պատկերն է։ Նրա գնա­հատմամբ՝ կոմի­տեի ֆինանսա­վո­րած նախագծե­րից յուրա­քանչյուր տասից առնվազն մեկը արդեն հաջո­ղությամբ հասել է բանակ։

Արամ Ջիվանյա­նը տեղե­կացրեց, որ հանրությունը հնա­րա­վո­րություն կունե­նա մոտի­կից ծանո­թա­նա­լու վերջին տարի­նե­րի մշա­կումնե­րին ոչ միայն մայի­սի 28‑ի զորա­հանդե­սի, այլ նաև հունի­սի 3–4‑ին նախա­տեսվող «RAISE» ցուցա­հանդե­սի ընթացքում։ Նա բացատրեց, որ ցուցա­հանդե­սի անվա­նումը բացվում է որպես Research, Innovation, Science, Engineering, և այնտեղ ներկա­յացվե­լու են ռազմարդյունա­բե­րա­կան ոլորտի նորա­րա­րա­կան լուծումներ, այդ թվում՝ նոր զինա­տե­սակներ և տեխնո­լո­գիա­ներ։

Կոմի­տեի նախա­գա­հը շեշտեց, որ տեղա­կան արտադրության մասնա­բա­ժի­նը հայկա­կան սպա­ռա­զի­նության մեջ արդեն դարձել է երկնիշ տոկոս։ Նրա խոսքով՝ եթե տեղա­կան գնումնե­րը կազմել են մոտ 500 միլիոն դոլար, իսկ ընդհա­նուր ռազմա­տեխնի­կա­կան համա­գործակցությունը՝ մի քանի միլիարդ, ապա ակնհայտ է, որ հայկա­կան արտադրանքը արդեն էական դեր ունի վերջին տարի­նե­րի սպա­ռա­զի­նության ձեռքբե­րումնե­րում։

Ջիվանյա­նը կարծում է, որ կարճա­ժամկետ հեռանկա­րում ավե­լի արագ արդյունք կարող է տալ արտա­սահմանյան պատրաստի տեխնո­լո­գիա­նե­րի ներմուծումն ու հավա­քումը, սակայն երկա­րա­ժամկետ առումով հայկա­կան մոտե­ցումը՝ շեշտը դնե­լով տեղա­կան մշա­կումնե­րի վրա, ավե­լի ճիշտ և հեռանկա­րա­յին է։ Նա ընդգծեց, որ կոմի­տեն ակտի­վո­րեն աշխա­տում է նաև միջազգա­յին ռազմա­տեխնո­լո­գիա­կան համա­գործակցության ուղղությամբ՝ տարբեր երկրնե­րի հետ քննարկե­լով համա­տեղ արտադրություններ, մշա­կումներ և տեխնո­լո­գիա­կան փոխգործակցություն։

Ռազմարդյունա­բե­րության կոմի­տեի նախա­գա­հը պատմեց, որ անցյալ տարվա ընթացքում կազմա­կերպվել են փակ ձևա­չա­փով երկու խոշոր միջո­ցա­ռումներ գործընկեր երկրնե­րի հետ։ Նրա խոսքով՝ Հայաստան են ժամա­նել խոշոր ռազմարդյունա­բե­րա­կան ընկե­րություննե­րի ներկա­յա­ցուցիչներ, որոնց համար անցկացվել են թե՛ բիզնես ֆորումներ, թե՛ պոլի­գո­նա­յին փորձարկումներ։ Ջիվանյա­նը նշեց, որ հայկա­կան մշա­կումնե­րը ցուցադրվել են ոչ թե որպես էքսպո­նատ, այլ իրա­կան պայմաննե­րում՝ պայթյուննե­րով, թռիչքնե­րով և մարտա­կան կիրառման տարրե­րով։ Նրա գնա­հատմամբ՝ այդ միջո­ցա­ռումնե­րը փոխել են գործընկերնե­րի պատկե­րա­ցումը հայկա­կան ռազմարդյունա­բե­րության հնա­րա­վո­րություննե­րի մասին։

Արամ Ջիվանյա­նը նաև անդրա­դարձավ արտա­սահմանյան ընկե­րություննե­րի հնա­րա­վոր ներգրավմա­նը Հայաստա­նում։ Նա ասաց, որ դա շատ ավե­լի բարդ գործընթաց է, քան պարզա­պես զենք գնե­լը, որովհետև խոշոր ընկե­րություննե­րի համար որո­շիչ է բիզնես շահա­վե­տությունը՝ հայկա­կան բանա­կի պատվերնե­րի ծավա­լը և արտա­հանման հեռանկարնե­րը։ Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նը փորձում է ներգրավվել միջազգա­յին արժե­քա­յին շղթա­նե­րի մեջ և ստեղծել համա­տեղ արտադրություններ։բ

Խոսե­լով ոլորտի դժգո­հություննե­րի մասին՝ Ջիվանյա­նը ընդունեց, որ նախկի­նում եղել են թղթա­բա­նա­կան և ժամա­նա­կա­յին խնդիրներ, սակայն վստա­հեցրեց, որ գործընթացնե­րում արդեն կա արա­գության և հստա­կության աճ։ Նա ընդգծեց, որ նոր ռազմա­կան արտադրանքի մշա­կումը չափա­զանց բարդ և պատասխա­նա­տու գործընթաց է, որը պահանջում է նաև գլխա­վոր շտա­բի մասնա­գի­տա­կան գնահատականը։բ

Վառո­դի և այլ բաղադրիչնե­րի ներկրման խնդրի մասին խոսե­լիս՝ ռազմարդյունա­բե­րության կոմի­տեի նախա­գա­հը նշեց, որ ամբողջ աշխարհում կա վառո­դի սուր դեֆի­ցիտ, իսկ արտադրող երկրնե­րը շատ քիչ են։ Նրա խոսքով՝ կոմի­տեն այդ հարցով աշխա­տում է կառա­վա­րա­կան մակարդա­կով տարբեր երկրնե­րի հետ, և թեև խնդի­րը բարդ է, հայկա­կան արտադրություննե­րը շարունա­կում են աշխա­տել։

Արամ Ջիվանյա­նը նաև անդրա­դարձավ բանա­կի և նորա­րա­րություննե­րի հարա­բե­րությա­նը՝ նշե­լով, որ ցանկա­ցած բանակ դժվա­րությամբ է կլա­նում նոր տեխնո­լո­գիա­նե­րը։ Նա շեշտեց, որ այդ խնդի­րը միայն Հայաստա­նի համար չէ և օրի­նակ բերեց Ֆրանսիան, որտեղ ևս նորա­րար բիզնեսնե­րը դժգո­հում են զինված ուժե­րի դանդաղ արձա­գանքից։ Նրա խոսքով՝ կոմի­տեն այստեղ միջնորդի դեր է կատա­րում բանա­կի և տեխնո­լո­գիա­կան ընկե­րություննե­րի միջև։

Ջիվանյա­նը կարև­ո­րեց նաև բանա­կի կառա­վարման համա­կարգե­րի ավտո­մա­տացման և թվայնացման ուղղությամբ տարվող աշխա­տանքնե­րը։ Նա նշեց, որ խոսքը C2 և C4ISR կառա­վարման համա­կարգե­րի մասին է, որոնք պահանջում են ոչ միայն տեխնո­լո­գիա­կան լուծումներ, այլ նաև լուրջ օրենսդրա­կան բարե­փո­խումներ և կիբե­րանվտանգության բարձր մակարդակ։

Ռազմարդյունա­բե­րության կոմի­տեի նախա­գա­հը բարձր գնա­հա­տեց եռամյա պայմա­նագրե­րի համա­կարգը՝ նշե­լով, որ այն թույլ է տվել ընկե­րություննե­րին ունե­նալ երկա­րա­ժամկետ կայունություն և զարգացնել արտադրա­կան կարո­ղություննե­րը։ Միևնույն ժամա­նակ նա ակնարկեց, որ ապա­գա­յում հնա­րա­վոր է կիրառվեն նաև այլ մեխա­նիզմներ, որոնք ավե­լի արդյունա­վետ կդարձնեն ռազմարդյունա­բե­րա­կան պատվերնե­րի համա­կարգը։

Ամփո­փե­լով՝ Արամ Ջիվանյան ասաց, որ Հայաստա­նի ռազմարդյունա­բե­րությունը վերջին տարի­նե­րին գրանցել է մեծ առա­ջընթաց, սակայն այժմ ոլորտը մտնում է ավե­լի բարդ և պատասխա­նա­տու՝ «հասունացման փուլ»։ Նրա խոսքով՝ նպա­տակն է հայկա­կան ընկե­րություննե­րին դուրս բերել միջազգա­յին շուկա­ներ և դարձնել միջազգա­յին արժե­քա­յին շղթա­նե­րի լիարժեք մասնա­կից։ Ջիվանյա­նը շեշտեց, որ ռազմարդյունա­բե­րությունը պետք է դառնա ոչ միայն բանա­կի զարգացման, այլ նաև գիտության և բարձր տեխնո­լո­գիա­կան արտադրության հիմնա­կան շարժիչ ուժե­րից մեկը Հայաստա­նում։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝