Ներգաղթի Համա­կարգայնացման Հրա­մա­յա­կա­նը

Եթե Հայաստա­նը կարո­ղա­նա ստեղծել վստա­հե­լի, պրոֆե­սիո­նալ և համա­կարգված ներգաղթի ու համա­գործակցության մոդել, ապա Սփյուռքը կդա­դա­րի լինել պարզա­պես հուզա­կան հղում և կվե­րածվի իրա­կան ազգա­յին ուժի։

Մեր Ուղին

Հայ ժողովրդի պատմության ամե­նա­մեծ առանձնա­հատկություննե­րից մեկը նրա աշխարհասփյուռ գոյությունն է։ Սակայն նույն այդ առանձնա­հատկությունը, որը կարող էր դառնալ համաշխարհա­յին ազդե­ցության, տնտե­սա­կան ուժի, գիտա­կան ներուժի և ազգա­յին վերածննդի բացա­ռիկ հենա­րան, հաճախ վերածվել է չհա­մա­կարգված զգա­ցա­կան հարա­բե­րություննե­րի, քաղա­քա­կան շահարկումնե­րի և փոխա­դարձ հիասթա­փություննե­րի դաշտի։ Տասնամյակներ շարունակ «Հայաստան֊Սփյուռք» կապը ներկա­յացվել է որպես ազգա­յին միասնա­կա­նության խորհրդա­նիշ, բայց իրա­կա­նության մեջ այդ հարա­բե­րություննե­րը շատ հաճախ մնա­ցել են մակե­րե­սա­յին, ոչ ինստի­տուցիո­նալ և երբեմն նույնիսկ կոնֆլիկտա­յին։

Խնդի­րը միայն այն չէ, որ համա­գործակցությունը բավա­րար չէ։ Խնդիրն այն է, որ մինչ այժմ չի ձևա­վորվել պետա­կան մտա­ծո­ղություն, որը սփյուռքը կդի­տարկի ոչ թե որպես սոսկ բարե­գործա­կան կամ քաղա­քա­կան ռեսուրս, այլ որպես բազմա­շերտ մարդկա­յին, տնտե­սա­կան, մշա­կութա­յին և քաղա­քակրթա­կան ներուժ, որն ունի տարբեր խնդիրներ, տարբեր շահեր և տարբեր հոգե­բա­նա­կան իրա­կա­նություններ։

Սփյուռքը միասնա­կան մարմին չէ

Հայկա­կան սփյուռքի մասին խոսե­լիս հաճախ օգտա­գործվում է «Սփյուռքը» եզրը՝ իբրև միասնա­կան, համա­սեռ իրա­կա­նություն։ Սա սկզբունքա­յին սխալ է։ Փարի­զի հայ համայնքը, Լոս Անջե­լե­սի հայությունը, Մոսկվա­յի, Բեյրութի, Թեհրա­նի, Բուե­նոս Այրե­սի կամ Սիդնե­յի հայկա­կան գաղութնե­րը ապրում են տարբեր քաղա­քա­կան, մշա­կութա­յին, տնտե­սա­կան և հոգե­բա­նա­կան միջա­վայրե­րում։ Նրանց ինքնության կառուցվածքը, ազգա­յին առաջնա­հերթություննե­րը, Հայաստա­նի նկատմամբ սպա­սումնե­րը և նույնիսկ հայ լինե­լու ընկա­լումնե­րը տարբեր են։

Որոշ գաղութնե­րում հայկա­կան ինքնությունը պահպանվում է եկե­ղե­ցու և կրթության միջո­ցով, մյուսնե­րում՝ քաղա­քա­կան պայքա­րի, երրորդնե­րում՝ մշա­կույթի կամ ընտա­նե­կան ավանդույթի։ Ոմանք Հայաստա­նին նայում են որպես հայրե­նիք, մյուսնե­րը՝ որպես խորհրդա­նիշ, իսկ որոշնե­րի համար այն պարզա­պես պատմա­կան հիշո­ղություն է։

Այս բազմա­շերտությունը հասկա­նա­լը կարև­որ է, որովհետև առանց դրա հնա­րա­վոր չէ կառուցել արդյունա­վետ պետա­կան քաղա­քա­կա­նություն։ Միևնույն մոտե­ցումը բոլոր գաղութնե­րի նկատմամբ ոչ միայն անարդյունա­վետ է, այլ երբեմն նաև վնա­սա­կար։ Եթե պետությունը չի ճանա­չում համայնքնե­րի տարբե­րություննե­րը, չի կարող ստեղծել վստա­հություն, իսկ առանց վստա­հության որևէ գործընկե­րություն չի ձևա­վորվում։

Հայրե­նա­դարձության գլխա­վոր խթա­նը ոչ թե կոչերն են, այլ Հայաստա­նը

Տարի­ներ շարունակ հայրե­նա­դարձությունը ներկա­յացվել է որպես հայրե­նա­սի­րա­կան պարտք։ Սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ մարդիկ զանգվա­ծա­բար տեղա­փոխվում են ոչ թե կոչե­րից, այլ հնա­րա­վո­րություննե­րից։ Ոչ մի քարոզչություն չի կարող երկա­րա­ժամկետ ներգաղթ ապա­հո­վել, եթե երկի­րը չունի կայուն տնտե­սություն, սոցիա­լա­կան անվտանգություն, արդա­րա­դա­տություն, կրթա­կան հեռանկար և ապա­գա­յի վստա­հություն։

Հայրե­նա­դարձության հիմնա­կան խթա­նը Հայաստա­նի ընկե­րատնտե­սա­կան զարգա­ցումն է։ Երբ պետությունը զարգա­նում է, ներգաղթը դառնում է բնա­կան գործընթաց։ Երբ երկի­րը չի կարող ապա­հո­վել արժա­նա­պա­տիվ կյանք սեփա­կան բնակչության համար, նույնիսկ ամե­նա­հայրե­նա­սեր սփյուռքա­հայն է սկսում կասկա­ծել տեղա­փոխվե­լու նպա­տա­կա­հարմա­րությա­նը։

Սփյուռքա­հա­յը ցանկա­նում է ոչ միայն սիրել Հայաստա­նը, այլ նաև ապրել այնտեղ առանց մշտա­կան վարչա­կան խոչընդոտնե­րի, կոռուպցիոն միջա­վայրի, սոցիա­լա­կան անա­պա­հո­վության և համա­կարգա­յին քաո­սի։ Ուստի ներգաղթի քաղա­քա­կա­նությունը չի կարող գոյություն ունե­նալ առանձին տնտե­սա­կան ռազմա­վա­րությունից։ Արդյունա­վետ հայրե­նա­դարձությունը սկսվում է արդյունա­վետ պետությունից։

Դեսպա­նությունն է իրա­կան շփման առաջնա­գի­ծը

Տասնամյակներ շարունակ Սփյուռքի նախա­րա­րություննե­րը, հանձնա­կա­տա­րություննե­րը և տարբեր գրա­սենյակներ փորձել են ձևա­վո­րել Հայաստան֊Սփյուռք հարա­բե­րություննե­րի համա­կարգ։ Սակայն հիմնա­կան խնդիրնե­րից մեկը եղել է այն, որ այդ կառույցնե­րը հաճախ աշխա­տել են վերև­ից ներքև տրա­մա­բա­նությամբ՝ չունե­նա­լով համայնքա­յին իրա­կա­նության խորքա­յին պատկե­րա­ցում։

Իրա­կա­նում այն կառույցը, որն ամեն օր անմի­ջա­կան կապի մեջ է տվյալ երկրի հայկա­կան համայնքի հետ, ՀՀ դեսպա­նա­տունն է։ Հենց դեսպանն ու դիվա­նա­գի­տա­կան անձնա­կազմն են, որ կարող են իրա­կան պատկե­րա­ցում ունե­նալ համայնքի ներուժի, ներքին բաժա­նումնե­րի, տնտե­սա­կան հնա­րա­վո­րություննե­րի, կրթա­կան խնդիրնե­րի, մշա­կութա­յին կյանքի և հոգե­բա­նա­կան տրա­մադրություննե­րի մասին։

Դեսպանն է, որ կարող է տարբե­րել, թե համայնքում ովքեր են իրա­կան կազմա­կերպիչնե­րը, ովքեր են հեղի­նա­կություն վայե­լում, որտեղ կա տնտե­սա­կան պոտենցիալ, որտեղ՝ երի­տա­սարդա­կան ճգնա­ժամ, որտեղ՝ ձուլման վտանգ։ Այս տեղե­կությունը հնա­րա­վոր չէ լիարժեք կառա­վա­րել Երև­ա­նից նստած։

Ուստի դեսպա­նա­տունը պետք է դառնա ոչ միայն արտա­քին քաղա­քա­կան ներկա­յա­ցուցչություն, այլ նաև ազգա­յին կապե­րի կառա­վարման կենտրոն։

Պետա­կան քաղա­քա­կա­նությունը պետք է լինի ոչ թե իշխա­նա­կան, այլ ազգա­յին

Հայաստան֊Սփյուռք հարա­բե­րություննե­րի ամե­նա­մեծ խնդիրնե­րից մեկն այն է, որ դրանք հաճախ վերածվում են տվյալ իշխա­նության քաղա­քա­կան օրա­կարգի շարունա­կության։ Սփյուռքի տարբեր հատվածներ սկսում են նույնա­կա­նացվել այս կամ այն իշխա­նության հետ, ինչի հետև­անքով ազգա­յին հարա­բե­րություննե­րը քաղա­քա­կա­նացվում և բևե­ռացվում են։

Սակայն դեսպա­նը պետք է վարի պետա­կան քաղա­քա­կա­նություն՝ ոչ թե իշխա­նա­կան։ Նրա նպա­տա­կը պետք է լինի հայկա­կան ներուժի միա­վո­րումը, ոչ թե քաղա­քա­կան համակրանքնե­րի կառա­վա­րումը։ Եթե սփյուռքա­հա­յը զգում է, որ իր նկատմամբ վերա­բերմունքը կախված է քաղա­քա­կան հայացքնե­րից, ապա վստա­հությունը քայքայվում է։

Պետության շարունա­կա­կա­նությունը պահանջում է, որ Սփյուռքի հետ հարա­բե­րություննե­րը դուրս գան ներքա­ղա­քա­կան ցնցումնե­րից և կառուցվեն երկա­րա­ժամկետ ազգա­յին շահի հիման վրա։

Ինչու Սփյուռքի կառույցնե­րը հաճախ անարդյունա­վետ եղան

Սփյուռքի նախա­րա­րության կամ հանձնա­կա­տա­րության գաղա­փա­րը սկզբունքո­րեն սխալ չէր։ Խնդիրն այն էր, որ դրանք հիմնա­կա­նում չկա­րո­ղա­ցան ստեղծել գործնա­կան, համա­կարգված, չափե­լի համա­գործակցություն։ Շատ նախա­ձեռնություններ մնա­ցին միջո­ցա­ռումնե­րի, հայտա­րա­րություննե­րի, համա­ժո­ղովնե­րի և խորհրդանշա­կան այցե­լություննե­րի մակարդա­կում։

Գործընկե­րության գաղա­փա­րը չվե­րածվեց գործի, որովհետև բացա­կա­յում էր ինստի­տուցիո­նալ մեխա­նիզմը։ Չկար միասնա­կան տվյալնե­րի համա­կարգ, չկար ներգաղթո­ղի ուղեկցման գործընթաց, չկար մասնա­գի­տա­կան քարտե­զագրում, չկար աշխա­տանքի, բնա­կեցման, կրթության, ապա­հո­վագրության և սոցիա­լա­կան ինտեգրման համա­կարգված կապ։

Արդյունքում սփյուռքա­հա­յը հաճախ մնում էր միայնակ՝ բյուրոկրա­տիա­յի, անո­րո­շության և տեղե­կատվա­կան խառնաշփո­թի դեմ։

Ներգաղթի համա­կարգայնացման անհրա­ժեշտությունը

Եթե Հայաստա­նը ցանկա­նում է իրա­կան հայրե­նա­դարձություն, ապա պետք է հրա­ժարվի զգա­ցա­կան մոտե­ցումից և անցնի համա­կարգա­յին պետա­կան կառա­վարման։

Յուրա­քանչյուր ՀՀ դեսպա­նություն պետք է ունե­նա Ներգաղթի Տեղե­կատվա­կան Բաժանմունք՝ հետևյալ ուղղություննե­րով․

տնտե­սա­կան կցորդություն, կրթա­կան կցորդություն, ընկե­րամշա­կութա­յին կցորդություն, ապա­հո­վա­կան և սոցիա­լա­կան խորհրդատվության բաժին, իրա­վա­կան և ինտեգրման աջակցություն։

Այս բաժիննե­րը պետք է աշխա­տեն ոչ միայն տեղե­կատվություն տրա­մադրե­լու, այլ նաև յուրա­քանչյուր սփյուռքա­հա­յի հետ անհա­տա­կան հաղորդակցություն ստեղծե­լու համար։ Դրանք պետք է կարո­ղա­նան հասկա­նալ՝ ով է ցանկա­նում ներդրում անել, ով՝ տեղա­փոխվել, ով՝ սովո­րել, ով՝ ժամա­նա­կա­վոր աշխա­տել Հայաստա­նում։

Միա­ժա­մա­նակ Հայաստա­նում պետք է գործի համա­պա­տասխան կենտրո­նա­կան համա­կարգող բաժանմունք, որտեղ ներգրավված կլի­նեն տարբեր նախա­րա­րություննե­րի ներկա­յա­ցուցիչներ՝

աշխա­տանքի և սոցիա­լա­կան հարցե­րի, կրթության, առողջա­պա­հության, տարածքա­յին կառա­վարման, էկո­նո­մի­կա­յի, բնա­կա­րա­նա­յին և ինտեգրման ծառա­յություննե­րի ոլորտնե­րից։

Այս երկու կառույցնե­րը պետք է գործեն ուղիղ հաղորդակցությամբ՝ առանց բարդ միջնորդա­կան շղթա­նե­րի։ Եթե սփյուռքա­հա­յը դիմում է դեսպա­նա­տա­նը, ապա Հայաստա­նի ներսում համա­կարգը արդեն պետք է պատրաստ լինի ընդունել, ուղղորդել և ինտեգրել նրան։

Առանձնա­հա­տուկ նշա­նա­կություն պետք է տրվի նաև սփյուռքա­հայ երի­տա­սարդության և հատկա­պես ուսա­նողնե­րի հայրե­նա­ճա­նա­չությա­նը։ ՀՀ դեսպա­նատնե­րը կարող են համա­կարգված կերպով խրա­խուսել Հայաստան այցե­լություննե­րը՝ ամա­ռա­յին ծրագրե­րի, ուսա­նո­ղա­կան ճամբարնե­րի, կրթամշա­կութա­յին փոխա­նա­կումնե­րի և հնա­րա­վո­րինս մատչե­լի կամ մասնա­կի փոխհա­տուցվող ճանա­պարհա­ծախսե­րի միջո­ցով։ Շատ սփյուռքա­հա­յե­րի համար Հայաստա­նը մինչ օրս մնում է գաղա­փա­րա­կան պատկե­րա­ցում, ոչ թե ապրած իրա­կա­նություն։ Իսկ ճանա­պարհորդությունը, անմի­ջա­կան շփումը, երկրի առօրյան տեսնե­լը, մարդկանց հետ հարա­բե­րություն կառուցե­լը հայրե­նա­ճա­նա­չության ամե­նաարդյունա­վետ մեթոդնե­րից են։ Ազգա­յին կապը չի կարող կառուցվել միայն քարոզչությամբ կամ սոցիա­լա­կան ցանցե­րով․ այն ձևա­վորվում է անձնա­կան փորձա­ռության, հիշո­ղության և կենդա­նի կապի միջո­ցով։

Ազգա­յին կապի­տա­լի նոր ընկա­լումը

21-րդ դարում պետության ուժը միայն տարածքով կամ բանա­կով չի որոշվում։ Ազգա­յին կապի­տա­լը ներա­ռում է մարդկա­յին ցանցե­րը, գիտե­լի­քը, մշա­կութա­յին ազդե­ցությունը, տեխնո­լո­գիա­կան ներուժը և համաշխարհա­յին կապե­րը։ Հայ ժողո­վուրդը ունի այդ ներուժը, սակայն այն շարունա­կում է մնալ մասնատված և հաճախ միմյանցից օտարված։

Եթե Հայաստա­նը կարո­ղա­նա ստեղծել վստա­հե­լի, պրոֆե­սիո­նալ և համա­կարգված ներգաղթի ու համա­գործակցության մոդել, ապա Սփյուռքը կդա­դա­րի լինել պարզա­պես հուզա­կան հղում և կվե­րածվի իրա­կան ազգա­յին ուժի։

Ներգաղթի համա­կարգայնա­ցումը պարզա­պես ժողովրդագրա­կան խնդիր չէ։ Դա պետա­կան մտա­ծո­ղության վերա­փո­խում է։ Դա անցում է խորհրդանշա­կան հայրե­նա­սի­րությունից դեպի գործնա­կան ազգա­կերտում։

Մեր Ուղին